چه کسی شطرنج را اختراع کرد؟
این یه داستان سیاه و سفید نیست…
شطرنج یکی از محبوبترین بازیهای دنیاست. سازمان ملل میگه حدود ۶۰۵ میلیون نفر توی کل دنیا – یعنی تقریباً ۸ درصد از جمعیت جهان – به طور مرتب این بازی رو انجام میدن.
بعضی بازیها بعد از چند سال که توی قفسه فروشگاهها میمونن، کمکم فراموش میشن، ولی شطرنج تونسته از پس زمان بربیاد و هنوزم سر پا بمونه. این بازی یه کمک بزرگ هم از سریال «گامبی وزیر» نتفلیکس در سال ۲۰۲۰ گرفت؛ جایی که حدود ۶۲ میلیون نفر توی چهار هفته اول پخشش اون رو تماشا کردن. این استقبال باعث یه جهش بزرگ توی فروش شطرنج شد، طوری که eBay گزارش داد فروش صفحههای شطرنج توی هفتههای بعد از انتشار سریال ۲۱۵ درصد افزایش پیدا کرد.
شطرنج خیلی قدیمیتر از هر آدم زندهای روی کره زمینه. اما ببینیم این بازی از کجا شروع شد و چند سالشه؟
شطرنج از کجا سرچشمه گرفت؟
خب، ببین، پیدا کردن ریشه دقیق شطرنج کار راحتی نیست، چون این بازی خیلی قدیمی و کهنهست. هرچند کسی رو نداریم که بگیم فقط خودش شطرنج رو اختراع کرده، ولی اکثر کارشناسا – البته نه همشون – معتقدن که این بازی اولین بار تو هند به وجود اومده.
کنت دبلیو ریگان که استاد بینالمللی شطرنجه و تو دانشگاه بوفالوی نیویورک هم علوم کامپیوتر درس میده، میگه: «کلمه «شاترج» که امروزه هم تو فارسی هم تو عربی استفاده میشه، مشخصاً از کلمه سانسکریت «چاتورنگا» اومده. «چاتور» همون ریشه لاتین «quattuor» به معنی چهاره، و «anga» هم یعنی اندام یا عضو.»
طبق فرهنگ ریشهشناسی آنلاین، اسم سانسکریت «چاتورانگا» تقریباً معنی «چهار عضو یک ارتش» رو میده. این چهار عضو هم عبارت بودن از: فیل، اسب، ارابه و سرباز پیاده. طبق چیزی که Chess Central میگه، قدیمیترین نمونهای که از این بازی پیدا شده، به سال ۷۶۰ میلادی برمیگرده و توش قطعات ارابه و فیل وجود داشته. بعداً این قطعات به ترتیب تبدیل شدن به رخ و فیل (اسقف) تو شطرنج امروزی.
خب، راستش هیچکس رو نمیشه به عنوان مخترع شطرنج معرفی کرد. ولی یه داستان قدیمی هست که نباید زیاد جدی بگیریش، میگه یه وزیر بزرگ به اسم «سیسا بن داهیر» اولین بار این بازی رو درست کرده. طبق این قصه، اون اولین صفحه شطرنج رو به پادشاه هند، «شیرهام»، هدیه داد. اما اولین جایی که این داستان نوشته شده، به سال ۱۲۵۶ برمیگرده. پس هم قدیمیه و هم به احتمال زیاد هیچ پایه و اساسی تو واقعیت نداره.
اپیزود هفتم پادکست ۲۴ تایمز رو از دست نده: ظهور شعور در انسان
خب، اینجا یه بحث جالبیه. همه ۲۴ تایمزها با این قضیه که شطرنج از هند اومده موافق نیستن. مثلاً ریکاردو کالوو، که یه شطرنجباز اسپانیایی و از نویسندههای ۲۴ تایمز بود (سال ۲۰۰۲ فوت کرد)، توی یه مقاله تو سال ۱۹۹۶ نوشته بود که «شک نکنید شطرنج تو ایران اختراع شده». حرفش رو هم اینطور ثابت میکرد که تو ادبیات قدیم فارسی، قبل از هر جای دیگهای به شطرنج اشاره شده.
اما با این وجود، نظر عمومی هنوز هم همینه که این بازی اول تو هند درست شده. راستش رو بخوای، اکثر کسایی که میگن شطرنج مال ایرانه، خودشون ایرانیان و شاید یه خرده بیطرف نباشن.
خب، بذار یه کم راجع به تاریخچه شطرنج حرف بزنیم. شطرنج کی درست شد؟
طبق چیزی که بریتانیکا میگه، مدرک محکمی نداریم که بگیم شطرنج قبل از قرن ششم میلادی به شکلی که الان میشناسیم وجود داشته.
از اون موقع به بعد، این بازی با فرهنگهای مختلف عوض و عوض شده و هر کدوم تو طول قرنها تغییرات ریز و درشت توش دادن.
ریگان میگه: «همه فرهنگهای مهم اون منطقه – اونایی که به اندازه کافی پولدار و متحد بودن تا بتونن از نظر جغرافیایی گسترش پیدا کنن – یه مدل شطرنج مخصوص خودشون داشتن.»
به حرفش، بازیهای عربی تو هر اندازه تختهای که بود، یه جورایی پرجنبوجوش بودن. دلیلش هم این بود که مهرهها اونقدرها که الان سریع و چابک نیستن، برای همین خیلی از بازیها به تساوی کشیده میشد.
ولی با گذشت زمان، شطرنج یه جورایی استاندارد شد. ریگان خیلی روی تأثیر یه ریاضیدان به اسم لوکا پاچیولی تو قرن پانزدهم تأکید داره. اون یه کتاب نوشته بود به اسم «De ludo schacorum» (درباره بازی شطرنج). این دستنوشته که به «Schifanoia» هم معروف شد، خیلی زود تبدیل شد به یه جور کتاب مقدس شطرنج و عملاً بازی رو یه شکلی درآورد که دیگه اون همه تغییرات محلی توش نباشه.
حالا سؤال اینجاست: چرا شطرنج این همه سال محبوب مونده؟ چرا بیشتر از بازیهای باستانی دیگه مثل «گو» که قدیمیترین بازی تختهای دنیاست و حدود ۶۰ میلیون بازیکن معمولی داره، بازی میشه؟
ریگان میگه: «شطرنج یه بازیه که میتونی تو هر سطحی از توانایی ازش لذت ببری. به نظر من، گو از شطرنج سختتره. گو ذاتاً یه بازی عمیقتر و چالشبرانگیزتره. بعد از یه بازی معمولی گو، سرم درد میگیره، ولی با شطرنج اینطور نیست!»
نظر شما در مورد این محتوا چیست؟
